Gender en seksualiteit bij de Germanen

Andreas Block, 1905

Achtergrond

Sterre Leufkens
23 juni 2017, 14:05

Seks en geweld! Niet alleen wij, generatie Netflix, zijn er dol op. Ook de Germanen, oftewel de mensen die zo’n 1000 jaar geleden in Noord-Europa leefden, hielden van zulke verhalen: hun boeken en sagen staan bol van moord, wraak, en ware liefde. Het woordgebruik in die verhalen vertelt ons van alles over hun cultuur. Hoe dachten de Germanen over vrouwen en mannen? Wat voor seksuele regels waren er? Werden LGBTQIAP+’s er geaccepteerd? Wetenschappers bestuderen de verhalen van soms meer dan een millennium geleden om er meer over te weten te komen.

Tussen de lakens

De Germanen waren geen preuts volk. Voordat het Christendom populair werd in Europa, ongeveer vanaf het jaar 1000, schreven ze nog openlijk over wat er zoal tussen de lakens (of ehm… op het stro?) gebeurde. In een teruggevonden wetboek van ongeveer 500 na Christus, de zogenaamde Lex Salica, vinden we dan ook allerlei vunzige termen, die ons van alles vertellen over de seksuele mores van die tijd. Zo staat er een grote straf op het gebruik van het scheldwoord quinthunt, letterlijk vertaald zoiets als ‘konthond’. Als je iemand zo noemde, dan was dat zó’n erge belediging dat je een fikse boete moest betalen om het goed te maken. Het woord verwijst naar mannen die gepenetreerd worden in plaats van zelf te penetreren, vergelijkbaar met wat we nu een ‘bottom’ noemen. Zo’n man gedraagt zich eigenlijk als een vrouw, en dat werd ook toen blijkbaar niet door iedereen geaccepteerd.

Quinthunt was niet het enige woord voor ‘passieve homo’. De sprekers van het oudste Engels noemden zo iemand duizend jaar geleden een baeddel. In die term herken je de woorden ‘beide delen’: deze mannen werden blijkbaar gezien als mensen met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsdelen. Het Oudduitse widillo heeft ook zo’n herkomst: letterlijk betekende dat ‘twee delen’. Bottom-mannen werden dus niet alleen als vrouwelijk gezien, maar tegelijk als intersekse mensen.

“Wetenschappers vinden dat we te lang naar oude verhalen hebben gekeken met de bril van onze eigen cultuur.”

Één gender fits all

Onderzoekers dachten lang dat quinthunt zo’n erg scheldwoord was omdat vrouwen in de samenleving van toen als minderwaardig werden gezien [1]. Als een man zich als vrouw gedroeg, dan ‘verlaagde’ hij zich. Een andere reden voor de afkeuring van bottoms zou zijn dat je genders niet mocht mixen: een man moet mannelijk doen, een vrouw moet vrouwelijk doen [1]. Geen tweezijdigheid s.v.p.! Maar door het bestuderen van IJslandse sagen zijn wetenschappers er anders over gaan denken. Ze vinden dat we te lang naar de oude wetten en verhalen hebben gekeken met de bril van onze eigen cultuur.

Volgens deze wetenschappers keken IJslanders namelijk heel anders naar gender dan wij [2]. Voor de Vikingen was er maar één gender: het mannelijke. Een echte vent, dat was iemand die fysiek sterk was, gevechten won, en veel geld en dus veel macht had. Het grote verschil met de westerse cultuur van nu is dat die mannelijke status toen ook voor vrouwen bereikbaar was. Sekse was niet van belang: een sterke vrouw, die onafhankelijk en machtig was doordat ze bijvoorbeeld veel geld bezat, had net zo veel status als een sterke kerel. Een oude man daarentegen, die geen fysieke kracht meer had en ook al geen spaargeld, was een sukkel. Er was dus geen indeling in ‘mannen versus vrouwen’, maar in ‘sterk versus slap’. Het was dan ook niet zo dat je als vrouw vooral mooi en lief hoorde te zijn: een trotse, zelfstandige en agressieve vrouw werd bewonderd vanwege haar mannelijkheid. Catwoman zou voor de Germanen de ideale vrouw zijn!

Wedstrijdje plassen

De IJslandse sagen waren voor de Noord-Europeanen wat heldenfilms voor ons zijn: verhalen over helden, strijd, en vriendschap. In die sagen vinden we veel stoere vrouwen, die alles deden wat God later verbood. In een Keltisch verhaal (dat je hier in zijn geheel kunt beluisteren), bijvoorbeeld, doen vrouwen een plaswedstrijdje: wie het eerst een sneeuwpilaar wegplast, wint. Alle mannen vallen in katzwijm voor de winnares, waarop haar strijdgenotes haar uit jaloezie vermoorden. Game of Thrones is er niks bij.

Niet alleen aan de sagen, maar ook aan de wetgeving van toen kun je zien dat vrouwen een andere rol hadden dan nu. Zo is er een verslag teruggevonden van een zaak waarin een vrouw een scheiding aanvroeg, en ook nog kreeg. De reden: haar man kreeg hem niet omhoog en kon haar in bed niet bevredigen. Blijkbaar was het seksueel genot van vrouwen belangrijk, en moest een echte vent ervoor zorgen dat zijn echtgenote aan haar trekken kwam. In tegenstelling tot in latere Christelijke tijden hadden vrouwen ook eigen bezit. Het huis was van hen, dus als een man haar niet beviel, zat híj met de financiële gebakken peren.

Een samenleving zonder binaire genderindeling, waarin vrouwen macht hebben en hun seksualiteit serieus wordt genomen: het klinkt misschien als een walhalla voor LGBTQIAP+’s. Maar stel je er toch maar geen vriendelijke cultuur bij voor, met genderneutrale toiletten of respect voor queers die buiten de hokjes vielen. Het oude Noord-Europa was een wereld vol seks en geweld – geen mannenwereld, maar wel een hypermannelijke wereld.

Bronnen:
1. Johns, Ellen. 1983. The change of status of woman in Iceland from pagan to christian times. In Peter Slater & Donald Wiebe (eds.), Traditions in Contact and Change. Waterloo: Wilfrid Laurier University Press.
2. Clover, Carol. 1993. Regardless of sex: Men, women, and power in Early Northern Europe. Representations 44, p. 1-28.
Kerkhof, Peter Alexander. 2014. Schelden kost geld. Blog op neerlandistiek.nl, http://www.neerlandistiek.nl/2014/07/schelden-kost-geld/
Vuile Lakens, afl. 10 ‘Konthonden en Klaterbeken’. 2017. Podcast van Anaïs van Ertvelde en Heleen Debruyne. Online te beluisteren: https://www.vuilelakens.be/episode/308869524
Profielfoto van Sterre Leufkens

Door Sterre Leufkens

Meer van Sterre »