“You know I ain’t queer.” “Me neither.”

Anne zet haar vraagtekens bij de term ‘queer’

Column

Anne Oosthuizen
5 May 2018, 23:10

Toen ik aan dit artikel begon dacht ik wel een aardig idee te hebben waar het heen zou gaan. Maar als schrijver heb je soms dat een stukje met jou op de loop gaat – het op een hollen zet, zelfs – tot je op een gegeven moment om je heen kijkt en denkt: “Hè? Hoe ben ik hier nou weer beland?”
Ik wist namelijk vrij zeker dat ik een stukje aan het schrijven was over de grandioze overwinning van de LHBT-gemeenschap op dat ene Engelstalige scheldwoord dat geknauwd in een Brokeback Mountainesque-accent vanuit een mondhoek met een grashalm het beste tot zijn recht komt: queer.

De manier waarop een nieuwe generatie LHBTQ+’ers in de jaren 80 en 90 zich dit woord toe-eigenden doet denken aan de victorieuze herwinning van het N-woord door de Afro-Amerikanen. In plaats van “I’m black and I’m proud” zeiden zij “I’m here and I’m queer.” De onderliggende notie daarbij is natuurlijk dat het patriarchaat zo de munitie uit handen (of in dit geval: uit de mond) wordt genomen. Weg met al die labels! Hoera voor inclusiviteit! We zijn toch ook eigenlijk allemaal queer? Wie vanuit de gemeenschap zelf deze machtige, multi-toepasbare term verwerpt móét wel met een bekrompen hokjesgeest in het verleden leven, of is gewoon mateloos overgevoelig. Toch?

Van scheldwoord naar geuzennaam
Nou is dat dus blijkbaar niet de conclusie van mijn stukje, lees ik hier verbaasd. De werkelijkheid ligt – surprise, surprise – nét iets genuanceerder. Om de volle omvang van de lading van dit woord te vatten moeten we toch nog even zijn Engelstalige geschiedenis induiken. In Groot-Brittannië werd met queer tot aan de 20e eeuw voornamelijk ‘afwijkend’ en vaak ook ‘raar’ bedoeld, maar het had toen nog niet zozeer iets met homoseksualiteit (of een andere seksuele deviatie) te maken. Deze connotatie kwam pas toen queer in de VS een nieuwe, beledigende betekenis aannam en voornamelijk gebruikt werd als scheldnaam voor homoseksuele mannen of transseksuelen. Pas in de late jaren van de jaren 80 begon queer langzamerhand gebruikt te worden als geuzennaam door mensen vanuit de LHBTQ+-gemeenschap zelf. Een van de meest prominente voorbeelden hiervan is de actiegroep Queer Nation, opgericht in 1990. Bij de New York Gay Pride Parade in juni 1990 deelden zij pamfletten uit met een verklaring voor hun (toen nog) shockerende naam:

“Als veel lesbiennes en gays ‘s ochtends wakker worden voelen zij zich kwaad en vol afkeer – niet ‘gay’ [vrolijk]. Daarom hebben we ervoor gekozen onszelf queer te noemen. Het gebruik van ‘queer’ is een manier om onszelf eraan te herinneren hoe de rest van de wereld ons ziet.”

Dat is misschien niet echt iets waaraan de moderne LHBTQ+’er per sé elke dag herinnerd wil worden. Inmiddels is de term queer echter dusdanig geaccepteerd dat veel universiteiten en hogescholen naast women’s studies en gender studies nu ook queer studies aanbieden. De kekke parapluterm functioneert tevens als tactisch handvat voor de heteroseksuele/cisgender ally die het zo graag goed willen doen maar af en toe ook door al die takketermen het boze bos niet meer ziet.

Maar wat vinden we er zelf nou van?
En tóch stel je helaas met het woordje queer lang niet iedereen tevreden. Ik vroeg aan zes jonge LHBTQ+´ers uit eigen kring hoe zij dit label ervaren:

Sofia (27) uit Frankfurt, DE
Identificeert zich als: vrouw, ace
“You could say that my exploration of the [LGBTQI+] community was mainly done on Tumblr and online, so mostly in English, and I really wish we had a word for it in German! I genuinely like the term, because I feel it’s much more inclusive than LGBT. It also comes with a certain freedom. Like, I identify as ‘queer’ as much as ‘ace’ – but with ‘queer’, I don’t have to get into it.”

Kovar (25) from Prague, CZ
Identificeert zich als: (trans)man, hetero
“I love it. Seriously, bring on the labels. In my country ‘queer’ is not really used, but I get teplouš a lot – which is used mostly for gay men, so that’s a great way for ignorant fucks to make themselves known. No but seriously, if someone would call me ‘queer’, it would not hurt. I am grateful for the T in LGBT, but it’s still separate letters, you know? I kind of like the idea of one big ‘queer’ community.”

Laila (22) uit Haarlem, NL
Identificeert zich als: non-binair, bi
“Wat ik vooral ervaar binnen mijn eigen sociale cirkel is dat het woord queer nog door veel mensen als negatief ervaren wordt, en zo was het natuurlijk ooit ook bedoeld. Persoonlijk vind ik het wel een prettige term, en gebruik het ook voor mezelf, maar ik zou het nooit voor iemand anders durven gebruiken zonder hun toestemming.”

Jared (25) uit Christchurch, NZ
Identificeert zich als: man, gay
“I don’t like it. Honestly, I just don’t see the issue with using ‘gay’, which, unlike ‘queer’ only has positive connotations. Plus, the reason the Q has its own place in LGBTQI+ is because it is its own identifier: gender-queer (i.e. non-binary). I therefore don’t feel it’s an appropriate umbrella term. I don’t feel it’s empowering. When the black community reclaimed the N-word, it became no longer okay for white people to use it. But ‘queer’ is a term also used outside the minority and, personally, that makes me very uncomfortable.”

Nihi (23) uit Londen, UK
Identificeert zich als: vrouw, pansexueel
“It’s weird that identify with it in some ways and not others. Like, if someone were to ask me if I was queer I would say yes. However, I do find it offensive in other ways because it does mean ‘odd’ or ‘weird’, suggesting that my sexual orientation and sexual identity is odd or weird when it should be considered normal. My family is from Sri Lanka and ‘queer’ isn’t necessarily a slur they would use, but the negative attitude definitely is present.”

Robert (24) uit Amsterdam, NL
Identificeert zich als: man, zoekende
“Ik heb de term nog nooit gebruikt om mezelf te beschrijven, ook omdat ik er nog niet zo lang achter ben dat ik niet helemaal in het ‘hetero’-hokje pas. Maar aangezien de LHBTQI+-gemeenschap betere termen ter beschikking heeft waarmee ik me kan identificeren, of dit nou biseksueel of heteroflexibel of iets anders is (ik ben er nog niet uit), denk ik dat ik me in de toekomst eerder met die afkorting zal associëren dan met queer.”

Non-native-speaker-privilege
Hele uiteenlopende reacties dus. Als semi-bevoegd linguist wil ik hierbij nog even de taalkundige kant van de kwestie aanstippen: wat mij vooral uit de gesprekken en online research opviel was dat de mate van terughoudendheid of zelfs afkeer met betrekking tot het gebruik van queer vrijwel altijd gelinkt is aan taalhistorische kennis. De mensen met Engels als moedertaal waren zich bewuster van de negatieve lading die het woord met zich mee kan brengen. Tuurlijk, de meeste Nederlanders weten ook wel dit ooit een scheldwoord was, maar dat was in een diep, donker verleden, toch? Dat is al lang niet meer zo, dus laten we dat gewoon vergeten – het is immers zo’n handige term! Juist voor native speakers is deze geschiedenis nog aanwezig, het is immers nog geen 50 jaar geleden dat dit woord 0,0% positieve connotatie met zich meedroeg. En laten we niet vergeten dat dat voor een groot deel van de wereldbevolking gewoon nog steeds de realiteit is. Mensen voor wie Engels niet de eerste taal is of die het niet dagelijks spreken zullen hiervoor gewoonweg minder gevoelig zijn, een soort van ‘non-native-speaker-privilege’ dus. En net als met alle soorten privilege is het beste wat je kunt doen, je er bewust van zijn. Niet te veel aannemen, een beetje anticiperen en soms gewoon even wat vragen.

Conclusie: net als de acceptatie van het N-woord binnen de Afro-Amerikaanse gemeenschap zijn de meningen over queer onder LHBTQ+´ers verdeeld. Helaas pindakaas voor allies, ouders en universitair docenten; het handvat blijft glibberig. Ook welwillende columnisten moeten eraan geloven: zoals altijd laat men zich niet generaliseren. Zowel binnen als buiten de gemeenschap wordt queer door sommigen als positief, en door sommigen als negatief gebruikt of gezien. Men voelt zich aangesproken, uitgestoten, beledigd, begrepen, gekwetst, gevleid of opgenomen in een groter geheel. En sommigen halen hun schouders erover op. Lekker belangrijk.

Door Anne Oosthuizen

Meer van Anne »